Brexit: Verenigd Koninkrijk vertrokken uit Europese Unie - Parlementaire monitor

Parlementaire monitor
Vrijdag 29 mei 2020
kalender

Brexit: Verenigd Koninkrijk vertrokken uit Europese Unie

Met dank overgenomen van Europa Nu.
Brexit: vlag naast Big Ben met Vote to Leave © Europese Unie 2016 - Europees Parlement

Het Verenigd Koninkrijk heeft op 31 januari 2020 de Europese Unie i verlaten, als gevolg van een referendum in 2016. De 'brexit' is een feit. Er is een akkoord tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk (VK) gesloten, dat de belangrijkste scheidingsvoorwaarden regelt en de opmaat vormt voor de relatie tussen de EU en het VK na de brexit. Het Britse Lagerhuis en het Hogerhuis stemden uiteindelijk in met de Brexit-overeenkomst van premier Johnson met de EU, nadat een eerder akkoord was afgewezen.

Tot 1 januari 2021 geldt een overgangsperiode. In die periode blijven de regels van de douane-unie i en interne markt i gelden voor de Britten. In 2020 moet daarom verder worden onderhandeld over de toekomstige relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU. Als de partijen daar niet uitkomen, verlaat het VK de EU zonder afspraken over douanesamenwerking, handelstarieven, criminaliteitsbestrijding en nog veel meer. Met of zonder akkoord, de brexit zal grote gevolgen hebben voor het Verenigd Koninkrijk maar ook voor de Europese Unie, en in het bijzonder lidstaten die veel met het VK handelen - zoals Nederland. De Nederlandse overheid probeert de schade van een brexit waar mogelijk te beperken.

1.

Voorgeschiedenis

Oorspronkelijk zou het Verenigd Koninkrijk op 29 maart 2019 de Europese Unie i verlaten: de 'brexit'. De brexit werd echter verschillende keren uitgesteld, omdat er geen overeenstemming bereikt wordt over de manier waarop brexit plaats moet vinden.

De Europese regeringsleiders i stemden op 25 november 2018 al in met een akkoord én met een politieke verklaring over de relatie na het Britse vertrek. De deal regelt onder meer de rechten van burgers van het VK en de EU en de financiële afrekening. De Britten moeten volgens de deal ruim 40 miljard euro betalen om hun lidmaatschapsverplichtingen na te komen. Daarnaast zorgt het akkoord ervoor dat er geen harde grens komt tussen Ierland en het Britse Noord-Ierland. Het Britse parlement stemde echter aanvankelijk niet met deze 'brexitdeal' in.

Nadat Boris Johnson i het Brits premierschap overnam van Theresa May i, wist hij op 17 oktober 2019 een nieuw akkoord met de EU te sluiten over de voorwaarden van het aanstaande vertrek. Nadat ook dat plan geen meerderheid kreeg, werd de Brexit uitgesteld en hield het land verkiezingen. De Conservatieve partij van premier Johnson won en hij wist vervolgens zowel in het Lagerhuis als het Hogerhuis een meerderheid voor het brexit-akkoord te krijgen. Daardoor vond de brexit uiteindelijk plaats op 31 januari 2020.

2.

Akkoorden EU-VK over scheidingsvoorwaarden

De 'deal' van Johnson verschilt op twee punten met het akkoord van May. Het belangrijkste punt gaat over de grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Volgens de 'backstop' waarop de oplossing van May berustte, zou het ontstaan van een harde grens vermeden worden door Noord-Ierland in sommige opzichten binnen de interne markt te houden. Ook zou het VK als geheel binnen de Europese douane-unie i blijven. In de deal van Johnson maakt Noord-Ierland officieel deel uit van het Britse douanegebied, maar in de praktijk van de Europese douane-unie en de Europese internet markt. Zo wordt de impopulaire backstopregeling, waarbij het VK binnen de douane-unie blijft, vermeden.

Het tweede punt betreft het zogenaamde 'level playing field'. De deal van May bevatte een bijlage waarin verwezen werd naar EU-wetgeving en internationale conventies waar het VK zich na de brexit aan moest houden. Deze bijlage had ten doel om te voorkomen dat het VK een voordeliger handelspositie zou verkrijgen omdat het zich niet aan dezelfde regels, bijvoorbeeld op het gebied van milieu, hoefde te houden. In de deal van Johnson staat nog wel dat het VK zich zal committeren tot het naleven van deze regels, maar deze afspraak is niet bindend terwijl die in het akkoord van May wel was.

Toekomstig (handels)akkoord

Naast de reeds gemaakte afspraken is duidelijk dat de EU en het VK na de brexit de onderhandelingen moeten voortzetten. Verreweg het belangrijkste is het sluiten van een definitief handelsakkoord. Er zijn een aantal opties, variërend van vrijwel volledige vrijhandel (zoals met bijvoorbeeld Noorwegen) tot een 'regulier' handelsverdrag (zoals met Japan of Canada). De mate waarin de grenzen open kunnen blijven hangt af van de vraag in hoeverre de EU en het VK bereid zijn elkaars regels over te nemen en/of te accepteren. Zo wil de EU dat de eigen strenge milieu-eisen niet worden ondermijnd door producten uit het VK die niet aan die eisen voldoen.

Op andere terreinen, zoals het uitwisselen van data voor het bestrijden van criminaliteit en terrorisme, kunnen afspraken gemaakt worden zodra het VK daar regelgeving voor heeft opgesteld. Eerder gaf het VK aan op het gebied van veiligheid nauw met de EU te willen samenwerken, en te blijven meedoen met een aantal Europese agentschappen: het Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart i, het Europees Geneesmiddelenbureau i en het Europees Agentschap voor chemische stoffen i. De Britten zouden mogelijk de regels van die agentschappen accepteren en blijven dan meebetalen aan de werkzaamheden daarvan, zonder dat ze hun stemrecht behouden.

3.

Gevolgen van de brexit

Voor het Verenigd Koninkrijk

De brexit betekent dat alle Europese regels die directe werking hebben - regels die op Europees niveau zijn vastgesteld en zonder tussenkomst van nationale wetgeving voor iedereen gelden - niet meer geldig zijn. De Britse regering moet duizenden en duizenden regels opstellen om allerlei zaken zelf te regelen. Bijvoorbeeld eisen op het gebied van productveiligheid, of lijsten van verboden middelen. De Britten zullen ook regels die zijn opgesteld om Europese richtlijnen te implementeren tegen het licht willen houden en in veel gevallen aanpassen. Nigel Farage i, boegbeeld in de strijd voor een brexit, zegt niet voor niets dat dit de dag is waarop het Verenigd Koninkrijk weer baas in eigen huis is. Het is een wetgevende operatie die zijn weerga in de Britse geschiedenis niet kent.

Afhankelijk van de uitwerking tijdens de overgangsfase in 2020, komen er grenscontroles tussen de EU en het VK. Het VK moet handelsakkoorden gaan sluiten met de rest van de wereld wanneer het niet langer onderdeel uitmaakt van de douane-unie. Nog meer dan de EU zal ook het VK aan invloed op het wereldtoneel verliezen.

Voor de EU

Voor de Europese Unie verandert er formeel heel weinig. Er is één lidstaat minder, en dat heeft gevolgen voor stemverhoudingen en de begroting maar qua wetgeving blijft alles hetzelfde. Er is een land bijgekomen waar de EU verdragen mee zal sluiten. Voor Europese bedrijven die veel handelen met het VK of vestigingen hebben in het VK zijn de gevolgen ingrijpend - mogelijk krijgen die te maken met allerlei barrières die er al heel lang niet meer zijn geweest.

Politiek gezien is de impact veel groter. De politieke verhoudingen binnen de Unie zijn aan het verschuiven; de grote drie zijn weer de grote twee (Duitsland en Frankrijk) en het noordelijke blok wordt verzwakt. Op het wereldtoneel boet de EU aan gewicht in. Tegelijkertijd vertrekt ook de lidstaat die het vaakst op de rem trapte bij het ontwikkelen van nieuw beleid en nieuwe bevoegdheden. In die zin kan de brexit ook tot nieuwe vooruitgang voor de EU leiden.

De Europese Commissie brengt de gevolgen van de brexit per beleidsonderwerp in kaart in zogeheten 'preparedness notices'. Voor belangrijke stukken regelgeving staat daarin nauwkeurig omschreven wat er verandert na het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Veel Europese agentschappen hebben soortgelijke documentatie opgesteld.

Ook heeft de Europese Commissie een plan bedacht dat tot doel heeft de nadelige effecten van alle mogelijke brexitscenario's tot een minimum te beperken.

Voor Nederland

Er wonen en werken ongeveer 100.000 Nederlanders in het Verenigd Koninkrijk. Het VK heeft toegezegd dat EU-burgers die vijf jaar of langer in het VK wonen niet uit het land hoeven te vertrekken. De termijn van vijf jaar gaat in na het definitieve vertrek van het VK uit de EU. Voor mensen die er korter wonen geldt een 'coulanceperiode' van waarschijnlijk twee jaar.

De Nederlandse overheid heeft een overzicht gemaakt van de gevolgen voor Nederlanders in het VK en Britten in Nederland.

Een groot deel van het Nederlandse bedrijfsleven is ongelukkig met de brexit: veel Nederlandse bedrijven handelen met het Verenigd Koninkrijk of hebben er vestigingen. Als de Britten niet in de interne markt blijven, kost dat mogelijk miljarden aan administratieve rompslomp, handelsbelemmeringen en import- en exporttarieven. Volgens het IMF i gaat de brexit mét goede afspraken Nederland 0,6 procent van het bbp i kosten, en een 'no-deal' brexit 1 procent. De Duitse denktank Bertelsmann Stiftung schat in dat de Nederlandse burger er door brexit ongeveer 200 euro op achteruit gaat ten opzichte van de winst die de Europese interne markt oplevert. Noord-Holland is een van de Europese regio's is die volgens het onderzoek het meest onder de brexit zal lijden.

Brexitwet

Ook in Nederland moeten er de nodige wetten worden aangepast om het vertrek van het Verenigd Koninkrijk te regelen. De regering kwam in november 2018 met de 'verzamelwet Brexit'. In deze wet, die inmiddels is aangenomen door de Staten-Generaal, staat dat de regering met algemene maatregelen van bestuur i en ministeriële regelingen i kan ingrijpen indien de brexit uit de hand loopt. Die regelingen zouden dan later in wetgeving worden vastgelegd, en pas dan zou het parlement een rol spelen.

4.

Mijlpalen in de brexit-onderhandelingen

Volgende te nemen stap:

  • 31 december 2020: Einde overgangsperiode. Voor die tijd proberen de EU en het Verenigd Koninkrijk een handelsovereenkomst te bereiken.

Belangrijke genomen stappen:

  • 23 juni 2016: Referendum over lidmaatschap van de Europese Unie in het VK. 51,9% stemt vóór brexit, 48,1% tegen.
  • 8 februari 2017: Het Britse Lagerhuis stemt met 494 tegen 122 stemmen voor het aanroepen van artikel 50 i, het artikel uit het EU-verdrag waarin staat beschreven hoe een lidstaat uit de EU kan stappen. Op 13 maart 2017 stemt ook het Hogerhuis in, ondanks bezwaren dat de rechten van EU-ingezetenen in het VK niet goed beschermd werden.
  • 29 maart 2017: overhandiging van de zogeheten 'artikel 50'-brief van premier May door de Britse EU-ambassadeur aan de Europese instellingen. De artikel 50-procedure treedt in werking.
  • 19 juni 2017: Start onderhandelingen.
  • 8 december 2017: Voorlopig politiek akkoord over de scheidingsvoorwaarden. Hiermee is de weg vrij voor het starten van onderhandelingen over de relatie tussen de EU en het VK na brexit.
  • maart 2018: Akkoord over de transitieperiode na brexit. Deze zal duren tot 1 januari 2021 en tot die tijd blijft het VK lid van de interne markt i en de douane-unie i.
  • juli 2018: Het Verenigd Koninkrijk maakt de voorstellen bekend voor de toekomstige relatie met de EU.
  • 14 november 2018: Principe-overeenkomst tussen EU en Verenigd Koninkrijk over brexit.
  • 25 november 2018: Europese brexittop waarop de regeringsleiders van de andere EU-landen akkoord gaan met het akkoord tussen de EU en het VK.
  • 15 januari 2019: Het Britse Lagerhuis stemt met 432 tegen 202 stemmen tegen het akkoord tussen de Britse regering en de EU.
  • 12 maart 2019: Het Britse Lagerhuis stemt met 391 tegen 242 stemmen tegen het akkoord tussen het VK en de EU, inclusief bindende en niet-bindende garanties over de backstop, dat in de nacht van 11 op 12 maart werd bereikt.
  • 13 maart 2019: Het Lagerhuis stemt met 321 tegen 278 stemmen tegen het verlaten van de EU zonder een akkoord, de no-deal brexit.
  • 14 maart 2019: Het Lagerhuis stemt met 334 tegen 85 stemmen tegen het houden van een nieuw referendum en besluit met 413 tegen 202 stemmen een verzoek aan de EU te doen om brexit uit te stellen tot 30 juni 2019.
  • 21 maart 2019: Europese Raad onder voorwaarden akkoord met uitstel brexit tot 22 mei.
  • 27 maart 2019: Lagerhuis verwerpt alle acht voorstellen voor een alternatieve aanpak van brexit.
  • 29 maart 2019: Het Lagerhuis stemt verwerpt wederom de brexitdeal van May.
  • 10 april 2019: May krijgt uitstel tot 1 november, zo is besloten op de Europese top over de brexit.
  • 17 mei 2019: Labour breekt onderhandelingen met regering over brexit-deal af
  • 24 mei 2019: May kondigt aan te vertrekken als partijleider van de conservatives op 7 juni en vervolgens als premier.
  • 7 juni 2019: na het uitstel van een vierde stemming over de brexitdeal en felle kritiek vanuit haar eigen partij op haar onderhandelingen met de oppositie stapt May op als partijleider.
  • 23 juli 2019: Boris Johnson verkozen tot nieuwe leider Conservative Party en wordt daarmee de nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk.
  • 4 september 2019: Britse parlement neemt wet aan tegen brexit zonder deal.
  • 17 oktober 2019: Akkoord tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk over aanpassingen brexit.
  • 22 oktober 2019: Het Britse Lagerhuis stemt voor het nieuwe brexitakkoord, maar tegen de planning om op 31 oktober 2019 de EU te verlaten.
  • 28 oktober 2019: De Europese Unie geeft de Britten tot uiterlijk 31 januari 2020 om het vertrek uit de EU te regelen.
  • 22 januari 2020: Het Britse Hogerhuis stemt voor het nieuwe brexitakkoord.
  • 31 januari 2020: Het Verenigd Koninkrijk trekt zich terug uit de Europese Unie
  • 20 april - 24 april 2020: eerste deel van drie weken video onderhandelingen tussen Michel Barnier i en David Frost i

5.

Meer informatie

Externe sites

praktische informatie

achtergrondinformatie