Europese maatregelen coronacrisis - Parlementaire monitor

Parlementaire monitor
Maandag 23 november 2020
kalender

Europese maatregelen coronacrisis

Met dank overgenomen van Europa Nu.
PEC at the European Parliament Presidents Conference
Bron: The Council of the European Union

De uitbraak en de verspreiding van het coronavirus hebben de lidstaten van de Europese Unie gedwongen maatregelen te nemen. De Europese Unie i ondersteunt de lidstaten op een aantal manieren. Allereerst gaat het om het onderling coördineren van de aanpak van het virus, en maatregelen op het gebied van de volksgezondheid. De Commissie maakte verder namens de lidstaten al afspraken met de farmaceutische industrie voor het inkopen van toekomstige vaccins.

Daarnaast speelt de EU een rol bij het opvangen van de economische gevolgen die het indammen van de verspreiding van het virus met zich mee brengt. De Europese begrotingsnormen zijn tijdelijk los gelaten, en lidstaten mogen hun ondernemingen steunen. Op Europees niveau is het Herstelfonds i in het leven geroepen. Er is 750 miljard euro aan leningen en giften beschikbaar voor lidstaten om hun economie draaiende te houden. Het is een compromis tussen Nederland en enkele andere landen die alleen leningen onder strenge steunvoorwaarden wilden, en andere landen die juist meer steun wilden, in de vorm van giften. Verder is er 220 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de overdracht van coronapatiënten uit lidstaten waar de ziekenhuizen de toestroom niet langer kunnen bolwerken.

EU-leiders en ministers uit de EU-lidstaten overleggen regelmatig (eerst vooral via videoverbinding, maar nu ook weer 'live') met elkaar over de gezamenlijke aanpak van het virus.

1.

Volksgezondheid

Volksgezondheid is in eerste instantie een zaak van de lidstaten. De Europese Unie geeft waar mogelijk ondersteuning.

Medische goederen

De Commissie ondersteunt de gezondheidsstelsels van de EU-lidstaten door het opzetten van een voorraad aan medisch materiaal in het kader van RescEU i, het EU-financieringsmechanisme voor 'civiele rampen'. EU-landen kunnen ook extra financiering aanvragen voor het vervoer van essentiële goederen, medische teams en coronapatiënten tussen EU-lidstaten wanneer hun gezondheidszorg overrompeld dreigt te raken.

De voorraad bevat materialen als ventilatoren voor intensive care-afdelingen, mondkapjes, en voorraden voor laboratoria. Deze materialen worden voor 90% gefinancierd door de Europese Commissie i. Sinds het begin van de crisis is er voor tientallen miljoenen euro's aan hulpmiddelen centraal ingekocht.

De Commissie wil op lange termijn dat Europa veel minder afhankelijk wordt van andere landen als het gaat om de productie van dergelijke middelen en medicijnen.

Testen en monitoren

De Commissie wil dat de lidstaten informatie over alle verschillende beschikbare testen delen en samen de kwaliteit van bestaande en nieuwe testen nagaan. Verder pleit de Commissie voor een meer gezamenlijke aanpak bij het inkopen en verdelen van testen over de EU. De Commissie heeft zelf ook veel geld uitgegeven aan de inkoop van tests, om ze aan de lidstaten ter beschikking te kunnen stellen.

Lidstaten is dringend verzocht nog meer en nog completere informatie over de verspreiding van het virus met elkaar te delen. De Commissie wil dat lidstaten meer werk maken van contactonderzoek, en pleit ze voor het gebruik van corona-apps. Deze apps zouden ook over de grens moeten werken, en lidstaten moeten onderling data kunnen uitwisselen.

Vaccin en onderzoek

Op 17 juni publiceerde de Commissie haar vaccin-strategie. Het regelgevingskader van de EU wordt aangepast om de ontwikkelingen te versnellen en tegelijkertijd de normen voor kwaliteit, veiligheid en werkzaamheid van een vaccin te handhaven. Het doel was de beschikbaarheid van veilige en doeltreffende vaccins te versnellen en deze in 12 tot 18 maanden rond te krijgen.

Lidstaten moeten snel toegang krijgen tot een vaccin. De Europese Commissie heeft met meerdere farmaceutische bedrijven afspraken gemaakt over de levering van een vaccin, wanneer deze werkt en veilig is.

De Commissie trok daarnaast al honderden miljoenen euro's uit voor projecten die zich richten op de ontwikkeling van therapieën en diagnosticering van het coronavirus.

Om onderzoek naar het coronavirus te bevorderen heeft de Commissie op 20 april een Europees gegevensplatform gelanceerd. Met dit platform wordt gegevensuitwisseling vergemakkelijkt, doordat onderzoekers uit heel de EU hun onderzoeksgegevens kunnen opslaan en met elkaar kunnen delen.

Overdracht coronapatiënten

De Commissie heeft 220 miljoen euro uitgetrokken voor het overdragen van coronapatiënten uit landen waar ziekenhuizen de toestroom niet langer kunnen bolwerken. Het wordt als essentieel gezien dat personen, onder wie artsen en patiënten, vrij door de EU kunnen blijven reizen.

Nieuw EU-gezondheidsprogramma

Met zoveel aandacht voor meer coördinatie op het gebied van volksgezondheidsbeleid i heeft de Commissie het EU4Health-programma voorgesteld. Met behulp van innovatie en investeringen heeft EU4Health als doel:

  • Mensen beschermen tegen ernstige gezondheidsbedreigingen;
  • Betere beschikbaarheid van medicijnen;
  • Sterkere zorgsystemen creëren.

Het voorstel ligt nu bij de Raad i en het Europees Parlement i. Laatstgenoemde heeft eerder aangegeven het plan in grote lijnen te steunen.

2.

Ondersteunen economie

Fondsen EU instellingen

De Europese Centrale Bank i ondersteunt de economie door meer geld voor banken beschikbaar te maken - die mogen meer geld lenen voor hetzelfde onderpand, en tegen lagere tarieven. Daarnaast is er een extra opkoopprogramma (Pandemic emergency purchase programme, PEPP) voor obligaties van overheden en bedrijven. Er is 1350 miljard beschikbaar voor dit opkoopprogramma, wat loopt tot en met juni 2021.

De Europese Investeringsbank (EIB) i gaat 200 miljard euro extra in de EU steken. Dit geld bestaat uit gunstige leningen voor vooral het midden- en kleinbedrijf.

De Commissie zelf maakte al snel 1 miljard euro vrij uit het Europees Fonds voor Strategische Investeringen i (ESFI). Daarmee kan het Europees Investeringsfonds i (EIF) garanties verstrekken, waardoor banken voor een totaalbedrag van €8 miljard geld zouden kunnen lenen aan 100.000 Europese middelgrote en kleine bedrijven.

Door het toepassingsgebied van het Solidariteitsfonds i uit te breiden, zodat het ook grootschalige gezondheidscrises omvat, heeft de Commissie voor nog eens honderden miljoenen euro's aan noodhulp klaar staan voor lidstaten.

De Commissie wil nu met een speciaal investeringsfonds (het Coronavirus Response Investment Initiative, afgekort als CRII) de hardst getroffen plekken in de economie met miljarden ondersteunen. De Commissie maakte bekend hierin 37 miljard euro van het regionaal beleid in te stoppen. Dit investeringsfonds moet worden gevuld met eerder niet uitgegeven geld uit de EU-begroting. De uitbreiding van het fonds (Coronavirus Response Initiative Plus (CRII +)) voert daarnaast buitengewone flexibiliteit in binnen de bestaande Europese structuur- en investeringsfondsen, zodat deze optimaal kunnen worden benut. Ook vereenvoudigt het de procedures, zodat lidstaten de fondsen gemakkelijker kunnen inzetten in regio's waar de nood het hoogst is.

Begrotingsregels en steunpakket

De lidstaten hebben afgesproken dat extra steunmaatregelen buiten de regels van het begrotingspact i vallen. Lidstaten kunnen dus overheidstekorten laten oplopen als dat nodig is. Zo worden de aangekondigde maatregelen van het zwaar getroffen Italië, die het overheidstekort boven de EU-begrotingsnorm van drie procent laten uitkomen, toegestaan.

Over de inzet van het noodfonds (ESM i) om overheden financieel te ondersteunen waren de lidstaten het in eerste instantie niet eens. Zo was er onenigheid over het wel of niet gezamenlijk uitgeven van obligaties, zogenaamde 'coronabonds i'. Op 9 april 2020 zijn de EU ministers van Financiën i het na stevige onderhandelingen tijdens enkele videoconferenties eens geworden over een steunpakket van 540 miljard euro om zo de economische klappen van de coronacrisis te beperken. Het pakket kan gezien worden als een compromis tussen de uiteenlopende standpunten van noordelijke en zuidelijke Eurolanden. Zo is er in het voordeel van Nederland geen sprake van eurobonds i in het akkoord en wordt er expliciet vermeldt dat de 240 miljard euro van het ESM i moet worden gebruikt voor directe en indirecte kosten in de gezondheidszorg. Op 23 april keurden de regeringsleiders het steunpakket goed.

Staatssteun

De Commissie zal de strenge regels voor staatssteun veel soepeler hanteren bij Europese of nationale steun aan bedrijven die in de problemen zijn gekomen door de uitbraak van het coronavirus. Vooral de vervoerssector en de toeristische industrie kunnen rekenen op begrip. De Commissie maakte bekend de regels voor de 'slots' in de luchtvaart te versoepelen of tot nader order op te schorten. Dat betekent dat vliegtuigmaatschappijen die minder vliegen, de start- en landingsrechten op luchthavens niet verliezen.

Werkloosheidsbestrijding

Om het risico op werkloosheid te beperken heeft de Commissie het initiatief SURE (Support mitigating Unemployment Risks in Emergency) gelanceerd. Het gaat om leningen van maximaal 100 miljard euro die door de EU tegen gunstige voorwaarden kunnen worden verstrekt aan lidstaten. De financiële steun kan gebruikt worden om de stijging in overheidsuitgaven op te vangen als gevolg van het aanbieden van werktijdverkortingsregelingen. De Eurogroep i heeft dit voorstel aangenomen, evenals de Raad i. De Eurogroep heeft hierbij vermeldt dat de leningen uit SURE ook kunnen worden gebruikt voor de gezondheidszorg. Verder benadrukt de Eurogroep dat SURE een tijdelijk instrument is en dat sociale zekerheid een nationale bevoegdheid blijft.

3.

Verhoging MFK en apart Herstelfonds

Ursula von der Leyen
Bron: European Commission

Door de uitbraak van het coronavirus is de economische situatie in Europa ingrijpend veranderd. Daarom wordt een Europees Herstelfonds - door de Europese Commissie i Next Generation EU genoemd - opgetuigd om de eerste klappen van de crisis op te kunnen vangen. Het Herstelfonds heeft een omvang van 750 miljard euro, waarvan 390 miljard subsidies zullen zijn voor lidstaten, en 360 miljard leningen.

De zwaarst getroffen lidstaten zoals Italiė en Spanje kunnen aanspraak maken op gelden uit het Herstelfonds. Lidstaten krijgen deze subsidies en leningen alleen wanneer ze voldoen aan een aantal voorwaarden. De Commissie en de andere lidstaten moeten akkoord gaan met waar een lidstaat het geld aan wil uitgeven en in hoeverre die lidstaat het gebruikt voor verstandige hervormingen.

De onderhandelingen over het Herstelfonds waren gekoppeld aan de onderhandelingen over de nieuwe meerjarenbegroting voor 2021-2027 i. Met name de zuinige landen, waaronder Nederland, en de zuidelijke lidstaten botsten over het aandeel giften in het fonds, en over hoe streng de voorwaarden mochten zijn.

4.

Reizen en vervoer

Gesloten grenzen voor niet-EU burgers

Op 18 maart besloten EU-leiders dat grenzen voor personen van buiten de EU werden gesloten in de hele Schengenzone i. Dit deden zij om de verspreiding van het virus te beperken. Vanaf 16 juli opende de EU geleidelijk weer haar grenzen voor sommige derde landen. De lijst met landen wordt elke twee weken herzien en waar nodig bijgewerkt.

Geleidelijk Schengen heropenen

De meeste lidstaten legden ook reisbeperkingen op aan personen en goederen uit andere Schengenlanden, of sloten geheel hun grenzen. Als reactie op de grenssluitingen nam de EU richtlijnen aan om het vrije verkeer van grensarbeiders, goederen en essentiële diensten te waarborgen. Daarbij ging het om arbeiders in de gezondheidszorg en voedselindustrie, maar ook in andere sectoren, zoals bij nutsbedrijven en overheidsdiensten. Door deze richtlijnen wilde de EU voorkomen dat er tekorten ontstaan aan medisch materiaal of voedsel.

In mei stelde de Europese Commissie voor om de interne grenzen geleidelijk weer te heropenen. De nadruk lag hierbij op de coördinatie, geen discriminatie op basis van nationaliteit en wederzijds respect. Vanaf 15 juni openden veel lidstaten als antwoord hierop geleidelijk weer hun grenzen voor andere EU- en Schengenlanden.

Transportsector

Voor het vervoer van goederen is al snel afgesproken dat restricties daar niet op van toepassing zijn. Speciale "green lanes" moeten het ervoor zorgen dat trucks niet langer dan een kwartier bij een grens stil staan. Voor andere vormen van transport zijn soortgelijke regelingen getroffen.

5.

EU in de wereld

De EU heeft verschillende bedragen beschikbaar gesteld voor partnerlanden om hun inspanningen te steunen om het coronavirus in te dammen. Een groot deel van de hulp hiervan komt voort uit het partnerschap 'Team Europe'. Verenigd in 'Team Europe' trokken de lidstaten, de Europese instellingen en de bijbehorende financiële instituties in april 2020 een bedrag van 15,6 miljard euro uit om landen buiten de EU te helpen met de impact van de coronacrisis. Dit bedrag is naarmate de crisis voortduurt steeds groter geworden.

Humanitaire hulp

De EU heeft 105 miljoen euro vrijgemaakt voor humanitaire hulp, met name bestemd om de nood in vluchtelingenkampen enigszins te ledigen.

Ook heeft de een humanitaire luchtbrug ingesteld om hulpverleners en noodvoorraden naar kritieke gebieden in de wereld te brengen. Voorrang wordt hierbij gegeven aan landen in Afrika, waar het coronavirus de humanitaire crises verergeren. De Europese Commissie financiert 100% van de vervoerskosten.

De EU is ook partij bij een alliantie van vrijwel alle landen ter wereld die ervoor moeten zorgen dat een mogelijk vaccin beschikbaar komt voor iedereen. Zo moet worden voorkomen dat rijke landen alle vaccins opkopen.

Buurlanden

In mei 2020 stelde de EU 3 miljard euro aan leningen beschikbaar om buurlanden te helpen met de sociale en economische impact van het coronavirus. Daarnaast zou dit bedrag ook de financiële stabiliteit in deze landen behouden. De leningen moeten worden terugbetaald binnen 15 jaar.

Daarnaast ging de EU akkoord met 3,3 miljard euro voor de Westelijke Balkan. Dit pakket heeft drie doelen: het bieden van steun aan de gezondheidssector, het zorgen voor sociale en economisch herstel, en het verlenen van humanitaire hulp aan vluchtelingen en macro- en microfinanciële bijstand.

6.

Wie doet wat?

De Commissie heeft voor de aanpak van het coronavirus een responsteam samengesteld. Deze bestaat uit de commissarissen voor de beleidsterreinen die het meest bij de crisis betrokken zijn. Dit zijn:

  • De voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen i;
  • de vicecommissaris van de Europese Commissie Margrethe Vestager i;
  • de commissaris van een economie die werkt voor de mensen Valdis Dombrovskis i;
  • de commissaris voor macro-economische aspecten Paolo Gentiloni i;
  • de commissaris voor de interne markt Thierry Breton i;
  • de commissaris voor alle gezondheidsaspecten Stella Kyriakides i. Zij zal het Europees team van wetenschappelijke deskundigen in de strijd tegen het coronavirus samen met Ursula von der Leyen voorzitten.
  • de commissaris voor crisisbeheer Janez Lenarcic i. Hij zit ook het Crisiscoördinatiecomité voor. Dit Comité komt regelmatig bijeen om het werk van de betrokken afdelingen van de Commissie en de EU-agentschappen i op elkaar af te stemmen.
  • de commissaris voor grenskwesties Ylva Johansson i. Zij zal voornamelijk belast zijn met het sluiten van de Schengen-buitengrens.
  • de commissaris voor mobiliteit Adina Valean i. Zij is voornamelijk belast met de gevolgen van het coronavirus voor de luchtvaartindustrie. Zo heeft zij al besloten dat de 'slots' (landingsrechten) in de luchtvaart niet vervallen.

De meest betrokken instituties zijn:

7.

Meer informatie