Poolse democratie en rechtsstaat onder druk

Met dank overgenomen van Europa Nu.
Vlag van Polen. Europa maakt zich zorgen over de democratie in Polen.

De Europese Commissie i en het Europees Parlement i maken zich zorgen over de rechtsstaat in EU-lidstaat Polen. De Poolse regering heeft een reeks aan hervormingen doorgevoerd die volgens de Commissie de onafhankelijkheid van de media en van de rechterlijke macht aantasten. Dit zou in strijd zijn met de Europese waarden van vrijheid en democratie.

De Poolse regering beroept zich op haar soevereiniteit: de Europese Unie mag zich niet mengen in interne politieke kwesties. De EU wijst Polen op haar beurt op de EU-verdragen, die een behoorlijke rechtsstaat van lidstaten voorschrijven.

In de afgelopen jaren erna is de Commissie meerdere inbreukprocedures i bij het Europees Hof van Justitie i tegen het land begonnen om hervormingen ongedaan te maken. Op 7 september 2021 stapte de Europese Commissie naar het Europese Hof om Polen een dwangsom op te leggen. Op 27 oktober oordeelde het Hof dat Polen een dwangsom van 1 miljoen euro per dag moet betalen totdat een tuchtcollege voor rechters is ontbonden.

1.

Europese normen onder druk

Europese lidstaten bespraken de situatie van de Poolse democratie en rechtstaat al in 2014. Met de verkiezingswinst van de conservatief-nationalistische partij Recht en Gerechtigheid (PiS) in 2015 en daarop volgende verkiezingen zijn steeds meer hervormingen doorgevoerd die tot schendingen leidden van beginselen van de rechtsstaat.

De meest belangrijke kwesties zijn hervormingen binnen de rechterlijke macht en het mediabestel, en meer recent het in twijfel trekken van de bevoegdheid van het Europese Hof.

Rechterlijke macht

De Poolse regering besloot in 2015 de macht van het Poolse Constitutionele Hof in te perken; het zou de regering niet langer mogen controleren. Ondanks bezwaren en protesten binnen Polen en vanuit de EU zette de regering die maatregelen door.

Het bleek de eerste in een reeks van soortgelijke hervormingen. In juli 2017 kwam de regering met het voorstel dat de het parlement voortaan de leden van de 'Poolse Raad voor de Rechtspraak' (KRS) zou benoemen, en dat alle huidige leden van de KRS moesten vertrekken. Deze KRS benoemt en ontslaat rechters in Polen. Met slechts een kleine tussenstap zouden nu politici over de benoeming van rechters gaan. De EU verzette zich tegen het aantasten van de scheiding der machten.

Een jaar later kwam de Poolse regering met een nieuwe wet die indruiste tegen de scheiding der machten. Bij dit specifieke voorstel ging het om een nieuwe bevoegdheid waardoor het parlement rechters van het Poolse Hooggerechtshof kon gaan benoemen en ontslaan. Daarop volgde een volgende stap in de aantasting van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in de vorm van het besluit om de tuchtkamer voor Poolse rechters aan te scherpen, waardoor het makkelijker werd om kritische rechters te ontslaan.

De Europese Commissie is in een aantal gevallen een procedure begonnen tegen Polen om intrekking van deze omstreden wetten af te dwingen, en met succes. Zo oordeelde het Europees Hof bijvoorbeeld in juli 2021 dat de tuchtregeling in strijd was met het Europees recht. Op 17 augustus 2021 gaf de Poolse regering gehoor aan deze uitspraak door de omstreden tuchtkamer voor Poolse rechters te zullen ontmantelen. In september 2021 was dit echter nog niet gebeurd, waarna de Europese Commissie het Europees Hof van Justitie heeft gevraagd om Polen met een dwangsom te dwingen het tuchtcollege te ontbinden.

Nationaal recht boven Europees recht?

De veroordeling van Polen in juli 2021 was aanleiding voor de Poolse regering om een zaak te beginnen bij het eigen Constitutionele Hof met de vraag of de Poolse regels wel ondergeschikt waren aan het EU-recht.

Dat leidde tot scherpe reacties van met name de Europese Commissie. Het principe dat EU recht boven nationaal recht gaat is één van de pijlers van de Europese Unie en de Europese rechtsorde. Het Europees Hof is in die rechtsorde het hoogte rechtsorgaan, en aan die uitspraken kan niet getoornd worden.

In oktober 2021 heeft het Poolse Constitutioneel Hof in een uitspraak gesteld dat de Poolse nationale wetgeving in zwaarder weegt dan Europees recht. Dit gaat in tegen het Europese principe dat de Europese wet- en regelgeving boven de nationale wetten staat. De uitspraak werd door de Europese Commissie, het Europees Parlement en verschillende Europese regeringsleiders hard veroordeeld. De uitspraak van het Hof ging over het primaat op het gebied van rechtsspraak. Dit heeft als gevolg dat Polen uitspraken van het Europees Hof over hervormingen van de Poolse rechtsstaat naast zich neer kan leggen.

De Mediawet

In 2015 kwam de Poolse regering ook met voorstellen om meer invloed te krijgen op de media. In dit geval wilde de regering de macht om de directie en hoofdredacties van de publieke omroep te kunnen benoemen en ontslaan. Zo kon de publieke omroep gevrijwaard worden van 'anti-Poolse meningen'. De wet werd ingevoerd ondanks protesten vanuit de EU.

In 2016 en de daaropvolgende jaren kwamen steeds meer binnenlandse media in handen van sympathisanten en nauwe vrienden van de top van de PiS-partij, al dan niet geholpen door regelgeving die het werk van mediabedrijven en journalisten steeds verder bemoeilijkte. Kritische media in buitenlandse handen werden in 2021 onder schot genomen; bedrijven van buiten de EU (binnen de EU gelden immers de regels van de eengemaakte markt) zouden geen media mogen bezitten. De Poolse senaat blokkeerde deze wetswijziging, maar de verwerping kan nog teruggedraaid worden door het lagerhuis.

De Europese Commissie heeft herhaaldelijk haar zorg uitgesproken over de ontwikkelingen op dit vlak. Ze blijft benadrukken dat 'vrijheid en pluriformiteit van de media cruciaal zijn'.

2.

Reacties uit Europa

Inbreukprocedures Europese Commissie

De Europese Commissie heeft Polen vaak op bekritiseerd waar het gaat om hervormingen van de rechterlijke macht en mediawetgeving. Omdat Polen de hervormingen toch doorzette ondanks Europese kritiek heeft het meermalen geleid tot procedures bij het Europees Hof.

Rule of law-procedure

Bij voortdurende schending van de beginselen van de rechtsstaat en de democratie kan de Europese Commissie een rule-of-law'-procedure i startten. Dat deed de Commissie dan ook in 2016, voor de eerste keer ooit.

Dit is een lang proces. Allereerst bouwde Commissie een zaak door uitvoerig onderzoek te doen. Daarna volgde een briefwisseling tussen de Commissie en Polen over de interpretatie van omstreden wetten en regels. Daarop heeft de Commissie een aantal aanbevelingen gedaan aan Polen en moest vervolgens worden beoordeeld of Polen iets met die aanbevelingen had gedaan.

Daar de situatie in de ogen van de Commissie eerder verslechterde dan beter werd, startte de Europese Commissie de zogeheten Artikel-7 procedure i. Deze 'nucleaire optie' kan uiteindelijk als uitkomst hebben dat Polen haar stemrecht in de Raad van Ministers i verliest. De Commissie heeft de zaak, met steun van het Europees Parlement, in 2018 voorgelegd aan de Raad. Sindsdien is het vaak door de lidstaten in de Raad besproken, maar is het nog niet tot een uiteindelijke stemming gekomen.

Rapport over de staat van rechtsstaat

Met de jaarrapportages over de staat van de rechtsstaat - een instrument ingesteld sinds 2020 - wil de Commissie mogelijke misstanden signaleren vóór het nodig om lidstaten via procedures aan te pakken.

In de beoordeling van Polen was het eerste rapport vooral een opsomming van staande kritiek op het ingrijpen van de regering in de rechterlijke macht, vermeende bemoeienis van de overheid bij (staats)media en het onvoldoende invulling geven aan het anticorruptie programma. Daarbij komt een gebrekkige raadpleging van en toenemende druk op het maatschappelijk middenveld en oppositie. Een lichtpunt is de inzet van de nationale ombudsman bij het blijven beschermen van de rechtsstaat.

Europees Parlement

In het Europees Parlement is vaak scherp en kritisch gereageerd op Poolse voorstellen die de rechterlijke macht of de media aanpakten. Via moties, die verder geen formeel effect hebben, en door de aanpak van de Commissie te steunen.

Op 15 november 2017 startte het Europees Parlement zelf ook een onderzoek naar de rechtsstaat in Polen. Het Europees Parlement vond dat er een 'duidelijk risico' is dat Polen de Europese waarden in het EU-verdrag schendt. Een commissie met daarin onder anderen Judith Sargentini (GroenLinks) deed onderzoek en stelde vast dat het in Polen de verkeerde kant op ging.

De lidstaten

In de Raad kan Polen rekenen op de steun van Hongarije, dat zelf in een soortgelijke strijd met de Commissie en andere partners is verwikkeld. De kansen op een formele veroordeling vanuit de Raad of Europese Raad lijken daarmee bijzonder klein.

Wel hebben veel EU-lidstaten op eigen titel kritiek geuit op de ontwikkelingen in Polen.

Nederland

De Tweede Kamer heeft eind 2018 rapporteurs aangesteld voor de "Rule of Law/rechtstatelijke ontwikkelingen in de EU'. Zij hebben onderzoek gedaan naar de mogelijke aantasting van de rechtsstaat in onder andere Polen.

Het eindrapport liet zich niet uit over de situatie in Polen op dat moment maar benadrukte dat er meer gedaan kan worden door de Kamer en de Nederlandse regering om ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat en democratie in de EU te monitoren, en om dat onderwerp actiever te blijven aanstippen op het Europese niveau.

3.

Meer informatie