TTIP: Trans-Atlantisch Vrijhandels- en Investeringsverdrag - Parlementaire monitor

Parlementaire monitor
Zondag 15 december 2019
kalender
Met dank overgenomen van Europa Nu.
TTIP: Amerikaanse en Europese vlaggen tegenover elkaar © Europese Unie, 2016. Foto: Cristof Echard

Het Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP) is een voorgesteld handels- en investeringsverdrag tussen de Europese Unie i en de Verenigde Staten. Dit verdrag zou de handelsbarrières moeten opheffen en vrije internationale handel tussen de handelsblokken mogelijk maken. Het verdrag gaat onder meer over het afschaffen van de douanetarieven, overheidsaanbestedingen, diensten, duurzaamheid en verschillende regelingen, standaarden en procedures waarmee bedrijven die producten op de buitenlandse markt willen brengen, te maken hebben.

TTIP is een controversieel verdrag. Onder een deel van Europese organisaties en burgers bestaat een grote weerstand tegen de overeenkomst. Ze vinden hem ondemocratisch. Bovendien zijn veel van hen bang dat alleen grote multinationals voordeel uit TTIP zullen halen. Consumenten, het milieu en kleine bedrijfjes zouden mogelijk in de verdrukking komen. De Europese Commissie i en de EU-lidstaten i stellen echter dat Europese normen op het gebied van consumentveiligheid en milieu niet worden verkwanseld, en dat het verdrag economische groei bevordert.

De Europese Commissie en de VS onderhandelden tussen juli 2013 en januari 2017 over TTIP, zonder dat er definitief overeenstemming werd bereikt. Een poging om de onderhandelingen voor het einde van 2016 af te ronden, mislukte. Sinds het begin van het presidentschap van Trump in januari 2017, liggen de onderhandelingen over TTIP stil. Of ze hervat worden en of het verdrag er komt is niet zeker. Inmiddels lijkt een beperkt handelsakkoord tussen de EU en de VS kansrijker.

1.

Verloop van de onderhandelingen

Start van de onderhandelingen

De TTIP-onderhandelingen tussen de EU en de VS begonnen in juli 2013. In 2013 en begin 2014 werd er vooral gewerkt aan een agenda voor de onderhandelingen. Hierin werd bepaald welke zaken besproken moesten worden tijdens de onderhandelingen van het vrijhandelsverdrag. Vanaf 2014 werd gekeken naar concrete voorstellen en beleidshoofdstukken. Hierin werden de onderwerpen per beleidsterrein behandeld.

De Europese Commissie bracht in april 2016 een rapport uit waarin te zien is hoe ver de EU en de VS waren met de TTIP-onderhandelingen. Dit rapport liet zien dat de onderhandelingen tot dan toe bestonden uit 27 verschillende hoofdstukken. 18 van de 27 hoofdstukken waren al over de helft van de onderhandelingsfases. 'Het doel is om voor het einde van 2016 de onderhandelingen af te sluiten', zo stelde Eurocommissaris Malmström i toen. In het rapport werd wel onderstreept dat dit veel flexibiliteit zou eisen van zowel de VS als de EU.

Intensieve onderhandelingen zonder resultaat

Commissievoorzitter Juncker i gaf eind mei 2016 aan dat er bij de EU-lidstaten gepolst moest worden wat de mening was over de TTIP-onderhandelingen. Daarbij uitten de Franse president Hollande i en een aantal Duitse ministers zich erg kritisch over de onderhandelingsresultaten tot dan toe. Omdat de onderhandelingen een cruciale fase ingingen vroeg Juncker de staatshoofden en regeringsleiders van de Europese lidstaten tijdens de Europese Raad van 28 en 29 juni 2016 i of ze het vrijhandelsverdrag steunden. Uit de Raad kwam echter enkel als conclusie dat de onderhandelingen zouden worden voortgezet.

Brussel en Washington wilden de onderhandelingen over TTIP voor het einde van Obama's tweede termijn als president in november 2016 afgerond hebben. Hoewel de onderhandelingen in 2016 verder geïntensiveerd werden, wisten de EU en VS geen akkoord te bereik voor het einde van dat jaar.

Onderhandelingen liggen stil

Na de verkiezing van de Republikein Donald Trump tot president van de Verenigde Staten, zijn de onderhandelingen over TTIP tot stilstand gekomen. Trump heeft zich niet direct uitgelaten over TTIP, maar onder zijn presidentschap hebben de VS zich wel teruggetrokken uit het handelsverdrag Trans-Pacific Partnership (TPP), tussen twaalf landen die aan de Stille Oceaan liggen.

Het is onduidelijk of de onderhandelingen over TTIP hervat worden. Het verdrag is nog niet officieel van de baan, maar zowel Europese als Amerikaanse politici hebben zich sinds het stilvallen van de onderhandelingen sceptisch uitgelaten over de kansen op hervatting. Eurocommissaris Malmström zei in februari 2017 dat zij verwacht dat de onderhandelingen behoorlijk lang stil gaan liggen. Oud-eurocommissaris Karel de Gucht schrijft het verdrag in zijn huidige vorm zelfs af. Of TTIP er ooit komt is dus de vraag.

Ook als de onderhandelingen hervat worden, is de uitkomst nog onzeker. Na de onderhandelingsfase moet het verdrag nog voor goedkeuring naar de Raad van Ministers i (met eenparigheid van stemmen) en het Europees Parlement i (meerderheid). Naar verwachting wordt TTIP een 'gemengd akkoord'. Als dit bevestigd wordt, moeten bovendien de nationale parlementen van de EU hun goedkeuring voor het verdrag verlenen.

2.

Economische belangen

De handelsrelatie tussen de VS en de EU is de grootste ter wereld. Met de handel in goederen en diensten tussen de twee economische grootmachten is twee miljard euro per dag gemoeid. Door de kredietcrisis en het mislukken van de Doha-ronde, die tot doel had om handelsbarrières in de wereld op te heffen, besloten de EU en de Verenigde Staten in juli 2013 tot het openen van onderhandelingen over TTIP. Het doel was om de handelsbarrières op te heffen en vrije internationale handel tussen de handelsblokken mogelijk te maken. Volgens cijfers van de EU zou de handel hierdoor met 119 miljard per jaar toenemen.

Veel Europese en Amerikaanse bedrijven zijn voorstander van het verdrag. Het gelijktrekken van regelgeving, wettelijke voorwaarden en standaarden zou een hoop tijd en geld besparen. Zo zouden Amerikaanse douaneprocedures, die vaak langzaam en omslachtig zijn, met TTIP versneld kunnen worden. Europese bedrijven hoeven dan minder lang te wachten voordat hun producten de Verenigde Staten in mogen. Daarnaast zouden Europese bedrijven meer toegang krijgen tot de Amerikaanse markt en vice versa. Verder zouden Europese bedrijven ook toegang krijgen tot Amerikaanse openbare aanbestedingen, bijvoorbeeld voor grote overheidsprojecten.

Voorwaarden en uitzonderingen

Europa wil echter niet zomaar alle sectoren vrijgeven. Zo is de filmindustrie onder druk van vooral Frankrijk buiten het handelsverdrag gehouden. Ook over regelgeving voor de chemie- en landbouwsector verschillen de EU en VS flink van mening. De productie en verkoop van genetisch gemodificeerde producten in Amerika bijvoorbeeld geen probleem, terwijl Het gebruik van pesticiden en chemicaliën in de EU aan strenge eisen is gebonden.

Voor de start van de onderhandelingen over TTIP heeft het Europees Parlement geëist dat het verdrag geen negatieve gevolgen mag hebben voor Europese standaarden. Het EP kan dit eisen, omdat ze aan het einde van de onderhandelingen eerst zelf nog goedkeuring moet geven voordat het verdrag geratificeerd kan worden.

3.

Nederland en TTIP

In 2012 liet het toenmalig ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie in Nederland een onderzoek uitvoeren naar de economische voordelen van een eventueel verdrag. Volgens het onderzoek zou TTIP, afhankelijk van de uiteindelijke terreinen die het handelsverdrag bestrijkt, de Nederlandse economie een bedrag van 1,4 tot 4,1 miljard euro opleveren. Uitgedrukt in groeicijfers gaat het om 0,5 procent extra groei vanaf het jaar 2027. Vooral de financiële en maritieme sector, postdiensten, landbouw, chemie en hightech-industrie profiteren.

4.

Kritiek op TTIP

Al vanaf de eerste onderhandelingen over TTIP kwam er kritiek op het verdrag vanuit Europa. Ook in Nederland zijn burgers kritisch. Op 7 oktober 2015 nam minister Ploumen i een petitie tegen het verdrag in ontvangst met meer dan 110.000 handtekeningen van Nederlanders. De actie van het Europese burgerinitiatief Stop TTIP & CETA haalde in 2016 in de hele EU meer dan 3,2 miljoen handtekeningen op.

ISDS

Er kwam veel kritiek op het mechanisme van Investor-to-state dispute settlement (ISDS), dat een grote rol zou gaan spelen binnen TTIP. De ISDS was een clausule in het verdrag die investeerders de mogelijkheid zou geven om een land dat zich niet aan de verdragsverplichtingen houdt voor een internationaal arbitragetribunaal te dagen. Deze procedure zou buiten de nationale rechter om gaan en zou vaak voor het grote publiek verborgen blijven. Bovendien zouden binnenlandse bedrijven er geen gebruik van kunnen maken. Ook zou het niet mogelijk zijn om in beroep te gaan tegen een beslissing van de 'investeerder-staatarbitrage'.

Veel organisaties waren kritisch op de ISDS omdat het multinationals in staat zou stellen om, buiten de rechter om, schadevergoedingen te eisen wanneer verwachte winsten aangetast worden door Europese of nationale regels. Zelfs als deze regels er zijn om mensen of milieu te beschermen.

Investeerderbescherming zoals het ISDS is echter niet nieuw. Nederland en andere EU-lidstaten i kennen bijvoorbeeld al verdragen met clausules voor investeerderbescherming. Sinds het Verdrag van Lissabon i worden deze echter niet meer uitsluitend door afzonderlijke lidstaten afgesloten, maar ook door de Europese Commissie i. Het waren dan ook de lidstaten zelf die aan het begin van de onderhandelingen aan de Commissie vroegen om ook in TTIP een investeerderbescherming op te nemen.

Omdat er echter toch veel onrust bleek te bestaan over het handelsverdrag en vooral over de arbitrageprocedure, besloot de Europese Commissie i op 21 januari 2014 om een publieksraadpleging uit te schrijven. Deze openbare raadpleging leverde uiteindelijk 150.000 reacties op, waarvan 97 procent negatief.

Ook het Europees Parlement i uitte kritiek op de ISDS-clausule. Een groot knelpunt was het recht op geheime rechtspraak voor internationale bedrijven bij conflicten met nationale overheden. Onder voorwaarde dat dit recht en enkele andere heikele punten zouden worden weggenomen, stemde het Parlement in juli 2015 in met een ISDS-clausule in het TTIP-verdrag. Eurocommissaris Malmström i liet daarop weten dat de Commissie een nieuwe vorm van het arbitragemechanisme ISDS zou uitwerken, dat tegemoet zou komen aan de eisen van het Europees Parlement.

Investment Court System

Als alternatief voor de ISDS stelde de Europese Commissie het 'Investment Court System' voor. Het doel van dit voorstel was ervoor te zorgen dat alle partijen vertrouwen zouden krijgen in het TTIP-verdrag. In het nieuwe systeem zou een speciale rechtbank worden opgezet, met een apart tribunaal voor hoger beroep.

Er zouden 15 rechters komen, vijf uit de EU, vijf uit de VS en vijf uit andere landen. De mogelijkheden voor investeerders om een zaak aan te spannen bij het tribunaal worden nauwkeurig omschreven. Bovendien moet deze rechtbank meer transparantie bieden.

Gebrek aan transparantie

Al vanaf de eerste onderhandelingen kwam er kritiek op het feit dat de onderhandelingen voor TTIP vooral achter gesloten deuren plaatsvonden. Burgers en organisaties waren van mening dat zij te weinig worden betrokken bij de onderhandelingen.

Eind 2014 trok de Europese Commissie zich de kritiek enigszins aan. Commissaris Malmström publiceerde de onderhandelingsteksten om burgers en organisaties zo inzicht in de onderhandelingen te geven. Het ging hierbij om voorstellen die onder andere de gebieden concurrentie, voedselveiligheid, dieren- en plantenwelzijn, douane-issues, technische handelsbarrières, de positie van het midden- en kleinbedrijf en een geschillenregeling tussen overheden dekken. De positie van de Verenigde Staten binnen deze onderhandelingen werd echter niet openbaar gemaakt en ook de teksten waar al overeenstemming over bereikt was, werden niet gepubliceerd.

In augustus 2015 werd bekend dat nationale volksvertegenwoordigers alleen in een beveiligde leeskamer in Brussel de TTIP-teksten kunnen inzien. Om toegang te krijgen tot deze leeskamer moet een geheimhoudingsverklaring getekend worden. In de kamer zelf zijn geen telefoons of notitieblokjes toegestaan en mag niets elektronisch opgeslagen worden. Dit leidde tot verontwaardiging bij Nederlandse politici en verschillende partijen bepleitten nogmaals meer openheid.

Spionage

Nadat bekend was geworden dat de VS de EU en de rest van de wereld op grote schaal bespioneerden, stelden sommige Europese partijen i voor de onderhandelingen over een handelsverdrag met de VS op te schorten. Een resolutie in juli 2013 over het opschorten van TTIP werd echter door een grote meerderheid van het Europees Parlement weggestemd.

5.

Meer informatie