Relatie EU-Oekra´ne - Parlementaire monitor

Parlementaire monitor
Dinsdag 12 november 2019
kalender

Relatie EU-Oekra´ne

Met dank overgenomen van Europa Nu.
Vlaggen EU en Oekra´ne

De verstandhouding tussen de Europese Unieái en Oekra´ne is sinds 2013 flink verbeterd. De pro-Europese opvolgers van de afgezette president Janoekovitsj haalden de banden met de Europese Unie weer aan. Dit resulteerde in de ondertekening van een associatieverdragái, dat in september 2017 in werking is getreden. De EU verleent daarnaast financiŰle steun aan Oekra´ne ter stimulering van de economie en de rechtsstaat. Vanaf juni 2017 geldt een visumliberalisering voor Oekra´ense burgers.

Bij de presidentsverkiezingen in maart 2019 werd Volodomir Zelenski president van Oekra´ne. Ook bij de parlementsverkiezingen van 21 juli 2019 haalde zijn partij een meerderheid. Het is nog niet helemaal duidelijk wat dit gaat betekenen voor de verhoudingen van het land met de EU. Zelenski heeft aangegeven dat Oekra´ne zich zal blijven inzetten voor een goede verhouding met de EU. Hij wil, anders dan zijn voorganger Porosjenko, een referendum over aanmelding voor lidmaatschap van de Europese Unie.

1.

Inzet Europese Unie

De betrekkingen tussen Oekra´ne en de EU worden op dit moment gebaseerd op het Europese Nabuurschapsbeleid (ENB), een instrument binnen het beleid buurlandenái. Ook maakt Oekra´ne deel uit van het Oostelijk Partnerschapái.

Associatieverdrag

De EU streeft naar een hechte samenwerking met Oekra´ne. Het belangrijkste instrument om deze samenwerking te versterken is de in 2017 gesloten associatieovereenkomst. In dit verdrag hebben de EU en Oekra´ne afspraken gemaakt over politieke en economische samenwerking. Een onderdeel van de associatieovereenkomst is de Deep and Comprehensive Free Trade Area (DCFTA), een vrijhandelszone tussen de EU en Oekra´ne. De DCFTA is op 1 januari 2016 in werking getreden. Sindsdien is de handel tussen Oekra´ne en de EU toegenomen.

Visumliberalisering

De Raad heeft op 11 mei 2017 een verordening aangenomen inzake visumliberalisering voor Oekra´ense burgers. Oekra´eners met een biometrisch paspoort mogen nu maximaal 90 dagen vrij reizen door de EU, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Deze versoepelingen van de visumregels gelden overigens alleen voor tijdelijk verblijf: werken in de EU is niet toegestaan. De visumliberalisering ging op 11 juni 2017 in.

Europese steun

Sinds 2014 hebben de EU en de Europese financiŰle instituten een pakket van meer dan 15 miljard euro aan subsidies en leningen aan Oekra´ne verstrekt. Deze financiering moet Oekra´ne helpen om zijn economie en bestuur te hervormen. Prioriteiten zijn de aanpak van corruptie en het hervormen van de rechterlijke en de bestuurlijke macht, de grondwet en het kiesstelsel.

Daarnaast zal Oekra´ne zijn bedrijfs- en investeringsklimaat en energie-efficiŰntie verbeteren. Behalve leningen heeft de EU ook 133 miljoen euro verstrekt aan humanitaire hulp in Oost-Oekra´ne.

Ook stuurde de Europese Unie op 1 december 2014 een adviesmissie naar Oekra´ne om het land te adviseren op het gebied van politie en justitie. Het doel van de commissie is om de rechtsstaat in Oekra´ne te versterken. De commissie zal erop toezien dat de geadviseerde hervormingen zo snel mogelijk worden uitgevoerd. Op 20 november verlengde de EU de missie met achttien maanden. De EU zet voor deze periode een budget van 32 miljoen in. De hervormingen moeten mede leiden tot het terugdringen van de corruptie in het land en tot versterking van de rechtsstaat.

2.

Geschiedenis van de betrekkingen

Vanaf het begin van de jaren '90 van de twintigste eeuw streefde de EU naar betere samenwerking met voormalige Sovjetlanden. Na de officiŰle onafhankelijkheid van Oekra´ne in 1991 besloot de EU om prioriteit te geven aan economische integratie en een verdieping van de politieke samenwerking. In 1994 kwam een partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst (PSO) tot stand; deze trad in 1998 in werking. De overeenkomst legde de juridische basis voor samenwerking op gebieden als politiek, handel en economie. Later is dit uitgebreid met zaken als energie, justitie en wetenschap.

Politieke dialoog

Met het sluiten van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst kwam de politieke dialoog op gang. De overeenkomst moest een kader scheppen om onderwerpen op het gebied van economie en mensenrechten aan de orde te stellen. De EU wees dan ook regelmatig op het belang van democratie en de noodzaak om de mensenrechten te verbeteren. Het kader voor politieke discussie tussen de beide landen was beperkt: jaarlijkse ontmoetingen tussen de EU-trojkaái en de Oekra´ense leiders leverden weinig op en de sfeer bleef koel. De PSO liep in 2008 af.

President Porosjenko (2014-2019)

Petro Porosjenko trad na de Maidanrevolutie in 2014 aan als president van Oekra´ne. EÚn van zijn belangrijkste verkiezingsbeloften was de toenadering tot de EU. Belangrijke mijlpalen in zijn presidentschap waren het associatieakkoord met de EU en de visumliberalisering. Zijn belangrijkste doel was het voorbereiden op lidmaatschap van de Europese Unie, maar of Oekra´ne ooit lid zal worden van de EU is zeer de vraag. Het Europese en Nederlandse standpunt is hierover duidelijk: dat zit er (voorlopig) niet in. Het presidentschap van Porosjenko was echter wel een belangrijk keerpunt in de relatie tussen EU en Oekra´ne.

President Zelenski (2019-)

Op 21 april 2019 is Volodimir Zelenski verkozen tot president van Oekra´ne. Hij versloeg Porosjenko door zich te profileren als de anti-corruptiepoliticus. Corruptie is een groot probleem in Oekra´ne en Porosjenko heeft daar weinig aan gedaan. Verschillende analytici zien de overwinning van Zelenski, die in het dagelijks leven tot nu toe als komiek actief was, als een protest tegen het establishment. De beloofde hervormingen in het kader van de pro-Europese revolutie van 2014 zijn nauwelijks van de grond gekomen, ondanks beloftes en toenadering tot de EU.

Het Europese beleid van Zelenski is echter nog onduidelijk. De koers die hij wil gaan varen is dubbelzinnig. Enerzijds wil hij de banden met de EU warm houden, anderzijds wil hij Rusland niet tegen de schenen trappen. Het zal in de komende maanden duidelijk moeten worden wat daadwerkelijk de koers van deze onbekende, onervaren politicus zal zijn. Zijn belangrijkste standpunt wat betreft de EU is dat hij een referendum wil over eventuele aanmelding voor lidmaatschap.

Het associatieverdrag

In 2008 besloot de EU om een associatieverdrag met Oekra´ne te sluiten. Na lang onderhandelen lag er in 2012 een handelsakkoord. In dat jaar vonden er ook parlementsverkiezingen plaats in Oekra´ne, die niet goed verliepen. Omdat het vermoeden bestond dat er gesjoemeld was met de verkiezingsuitslag, stelden de Europese ministers van Buitenlandse Zakenái strengere eisen aan het akkoord.

Alleen wanneer Oekra´ne de rechtsstaat zou waarborgen, werd het verdrag geratificeerd. Bovendien gebruikte de EU het associatieverdrag om politieke invloed te verkrijgen bij mensenrechtenschendingen, bijvoorbeeld bij de gevangenzetting van Joelia Timosjenko, voormalig premier van Oekra´ne. President Janoekovitsjái besloot, onder druk van Rusland, op het laatste moment het verdrag niet te ondertekenen.

Dit leidde tot grote woede onder de pro-Europese Oekra´eners. Velen verzamelden zich op een plein in Kiev, dat werd omgedoopt tot 'Euromaidan' (Europlein). Maandenlang bezetten zij dit plein, en het lukte de oproerpolitie niet om hen uit elkaar te drijven.

Toen president Janoekovitsj geweld liet gebruiken tegen de demonstranten, groeide het verzet. Janoekovitsj week uit naar Rusland en het Oekra´ense parlement zette hem af. De nieuwe regering zette een pro-Europese koers in, en uiteindelijk werd het associatieverdrag alsnog ondertekend door de nieuwe president Porosjenkoái. Het verdrag per september 2017 in werking getreden.

In Nederland werd op 6 april 2016 een referendum gehouden over de associatie-overeenkomst tussen de EU en Oekra´ne. Bij dit referendum bracht ruim 30 procent van de kiesgerechtigden een stem uit, hiervan stemde 61 procent tegen het associatieverdrag. Op 30 mei 2017 stemde, na de Tweede Kamer, ook een meerderheid van de Eerste Kamer in met ratificatie van het verdrag, nadat premier Rutteái toezeggingen had gekregen van andere EU-lidstaten om de zorgen van de Nederlandse kiezer te verminderen. In een aanvullende verklaring bij het verdrag werd vastgelegd dat het verdrag niet leidt tot lidmaatschap van de EU.

De burgeroorlog in Oekra´ne

In het oosten van Oekra´ne heeft een groot deel van de bevolking een Russische achtergrond. Zij reageerden in 2014 negatief op de nieuw aangetreden Oekra´ense regering en vormden separatistische bewegingen. Op de Krim organiseerden de pro-Russische separatisten een referendum, waarna het schiereiland onderdeel van Rusland werd. De Oekra´ense regering en de Europese Unie erkenden deze afscheiding niet.

Andere Oost-Oekra´ense regio's zagen hun kans, en gebruikten steeds meer geweld in een poging zich af te scheiden van Oekra´ne. Hierdoor vielen vele slachtoffers. Ook het neerschieten van de MH17 betekende een verlies van veel mensenlevens. Begin 2015 sloten de presidenten van Rusland, Frankrijk, Oekra´ne en Duitsland het 'Minsk II' akkoord, waardoor er sinds 15 februari van dat jaar een staakt-het-vuren geldt voor de Oekra´ense regeringstroepen en de Oost-Oekra´ense onafhankelijkheidsstrijders. Sindsdien zoeken de Oekra´ense regering en de separatisten naar een oplossing.

3.

Meer informatie

Factsheet Europees Parlement