Europese maatregelen in verband met migratie - Parlementaire monitor

Parlementaire monitor
Zaterdag 26 september 2020
kalender

Europese maatregelen in verband met migratie

Met dank overgenomen van Europa Nu.
Boot met migranten
Bron: Copyright Frontex

Een gezamenlijk migratiebeleid is al heel lang een politiek heet hangijzer in de Europese politiek. Omdat de interne grenzen van de Unie open zijn willen veel lidstaten goede onderlinge afstemming hoe om te gaan met illegale migranten die aan de buitengrens van Europa staan. Het bestaande asiel- en migratiebeleid i is echter niet toereikend voor grotere aantallen illegale migranten. Door oplaaiend geweld in Syrië en Libië kreeg de EU in 2015 te maken met een enorme stroom vluchtelingen en liep het al krakende systeem vast. In de daaropvolgende jaren konden de lidstaten het niet eens worden over wat de beste aanpak is, en wat de rol van de EU moet zijn.

De Commissie i presenteerde 23 september 2020 een pakket aan voorstellen om de impasse te doorbreken. Dit nieuwe systeem moet ervoor zorgen dat de EU ook in crisissituaties adequaat kan reageren. Eurocommissaris Ylva Johansson i stelde bij de presentatie "immigration is not rocket science", maar dat de grote vraag is of de lidstaten het nu wel eens kunnen worden over een systeem om illegale migratie goed af te handelen.

1.

Voorstellen Commissie-Von der Leyen

Het nieuwe systeem rust op drie pijlers:

  • 1. 
    De relatie met derde landen

De EU wil partnerschappen met meer derde landen, en bestaande partnerschappen verdiepen. Dat gaat dan zowel om het stimuleren van de economische ontwikkeling van die landen, als om het bijstaan van grensbewakers bij de aanpak van mensensmokkelaars.

Daarnaast moeten legale asiel- en migratieprocedures makkelijker doorlopen kunnen worden in die landen zelf, en moeten er afspraken komen over het terugsturen van migranten uit die landen.

  • 2. 
    Illegalen aan de buitengrenzen

Het goed bewaken van de buitengrenzen is noodzakelijk. De lidstaten worden hierin ondersteund door de EU. Dat wordt nu al gedaan door Frontex i en het asielagentschap i, en die ondersteuning blijft. Nieuw is dat de Commissie alle lidstaten wil verplichten om illegale migranten binnen vijf dagen te screenen, en wel uitgebreider dan nu vaak het geval is - op sommige plekken volstaat het afnemen van vingerafdrukken.

Met de informatie die de screening oplevert moeten migranten die een geringe kans hebben om asiel te krijgen in opvang aan de grenzen hun procedure afwachten. Die zou binnen twaalf weken moeten zijn afgerond. Naar verwachting zullen de meeste (tachtig procent) van die groep teruggezonden worden. Migranten die meer kans hebben om toe te worden gelaten kunnen in het land van aankomst of een andere lidstaat hun procedure afwachten.

  • 3. 
    Solidariteit: verplicht en flexibel

De les van de jaren 2015-2017 was dat lidstaten het gedwongen overnemen van vluchtelingen en migranten niet willen. Tegelijkertijd is in tijden van grote en/of aanhoudende druk op een lidstaat solidariteit nodig. De Commissie wil nu dat bij noodsituaties er automatisch een aanspraak kan worden gedaan op solidariteit, maar dat de lidstaten mogen kiezen tussen óf het overnemen van vluchtelingen óf door het 'sponsoren' van een vluchteling door alle kosten van opvang en het doorlopen van de procedure op zich te nemen.

Het pakket aan voorstellen moet nu door de lidstaten en het Europees Parlement worden goedgekeurd.

2.

De crisis van 2015 en daarna

Deze crisis gaat over illegale migratie - migranten die, in elk geval in eerste instantie, op illegale wijze de EU proberen te bereiken. Migratie die volledig volgens alle reguliere procedures verloopt, valt onder andere afspraken in de EU. De term illegaal in dit verband zegt niets over of een migrant recht heeft en krijgt op verblijf of niet.

Om grip te krijgen op de stroom migranten hebben de lidstaten afspraken gemaakt het versterken van de grensbewaking. Er zijn afspraken gemaakt over de eerlijke verdeling van de migranten over de lidstaten, maar die werden niet nageleefd. In 2016 sloot de EU de 'Turkije-deal'. Mensen op de vlucht voor het geweld in Syrië zouden in Turkije worden opgevangen, in ruil voor extra financiële steun. Zo moest het aantal migranten dat illegaal naar Europa komt, worden teruggedrongen.

Het aantal asielaanvragen in Europa is sinds 2015 flink gedaald, maar er zijn nog altijd problemen in de opvang van migranten in Zuid-Europese landen als Italië en Griekenland. Eén van de kernpunten van de Commissie-Von der Leyen i in haar strategische agenda 2019-2024 i is het vormgeven van één integraal Europees migratiebeleid.

3.

Migratie naar Europa

Routes

De routes via welke migranten de Europese Unie binnen komen, concentreren zich op een paar plaatsen. Dit is één van de centrale problemen in de vluchtelingencrisis. Een paar lidstaten hebben met grote aantallen illegale migranten te maken, terwijl de rest van Europese Unie relatief weinig illegale migranten ziet komen. Eerdere afspraken gingen uit van het principe dat het land waar een migrant de EU binnenkomt verantwoordelijk is voor de opvang én het afhandelen van een mogelijk asielaanvraag.

Via Marokko over de westelijke Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan komen er veel migranten aan in Spanje. Malta en Italië krijgen met veel migranten te maken die de oversteek uit vooral Libië maken, een populaire smokkelroute voor migranten van centraal-Afrika. Via de Middellandse Zee én de landgrens met Turkije komen er veel migranten aan in Griekenland. Vanuit de Turkse landroute of over zee via Albanië trekken veel migranten door Griekenland en Bulgarije de Balkan over en komen dan aan in met name Hongarije en Kroatië. De landroute vanuit Oekraïne en Wit-Rusland wordt veel minder gebruikt.

De Noordwest-Europese landen hebben ook te maken met directe migratie, maar dat betreft veelal veel makkelijker te controleren routes zoals via luchthavens, en het betreft meestal legale migratie.

Overzeese delen van lidstaten, die met name nog in het Caraïbisch gebied liggen, hebben eveneens te maken met illegale migratie, maar die stroom migranten wordt in discussies over 'de vluchtelingencrisis' in Europa buiten beschouwing gelaten.

Aantallen

In 2015 kwamen er meer dan een miljoen illegale migranten aan in Europa, een enorme en onverwachte piek in aantal. In 2016 daalde dat aantal tot minder dan de helft ervan. De daling zette door naar onder de 200.000 in 2017, en 150.000 in 2018. Voorlopige cijfers voor 2019 laten een verdere daling zien.

In 2020 wijst alles erop dat door de wereldwijde uitbraak van COVID-19 het aantal mensen dat de kans waagt om op illegale wijze Europa te bereiken een stuk lager zal uitkomen.

4.

Onderlinge steun

Noodhulp

Op 15 maart 2016 stemden de lidstaten in met een 'Emergency Support Instrument' waarmee de EU landen kan helpen water, voedsel en onderdak te verzorgen voor migranten.

Herverdelen migranten

Omdat Griekenland en Italië een relatief hoog aantal asielzoekers hadden vergeleken met andere EU-landen, is afgesproken om ongeveer 120.000 vluchtelingen die in Griekenland en Italië verbleven in de andere lidstaten onder te brengen.

Met name de Visegrad-groep i was erg kritisch over deze 'solidariteitsmaatregelen' en stemde tegen de verplichte herverdeling. De Commissie daagde Hongarije, Polen en Tsjechië zelfs voor het Europees Hof om medewerking aan de herverdeling af te dwingen. De Commissie won de zaak. Toch liep dit akkoord uit op een mislukking - veel lidstaten, waaronder ook Nederland, haalden de afgesproken aantallen bij lange na niet.

In april 2017 stelde de Europese Commissie het aantal vluchtelingen dat lidstaten vanuit Italië en Griekenland moet overnemen dan ook naar beneden bij. In totaal komen maar 33.000 in plaats van 160.000 vluchtelingen in aanmerking voor een herplaatsing. Dat kwam ongeveer overeen met het aantal vluchtelingen dat inmiddels al was overgenomen, wat effectief een einde van de afspraken in hield.

Een aantal landen heeft wel onderling afspraken gemaakt om vluchtelingen over te nemen. Zo heeft Duitsland een aantal migranten uit Spanje en Griekenland overgenomen.

Een plan uit 2018 van de Commissie om landen 6.000 euro per opgenomen migrant te geven - als steun aan landen met veel migranten en als aansporing voor landen om migranten over te nemen - haalde het niet. Plannen voor centrale opvangcentra en het verdelen van politieke vluchtelingen konden rekenen op meer steun, maar medewerking was op vrijwillige basis. In de praktijk liep ook dit op niets uit.

5.

Bewaking buitengrenzen

Maritieme operaties

De Europese Unie heeft een aantal opvolgende missies in de Middellandse Zee opgezet om boten met migranten te onderscheppen en hulp te verlenen. Gaandeweg is de nadruk in die missies steeds meer komen te liggen op grensbewaking en de aanpak van mensensmokkel. Alle EU-lidstaten dragen bij aan deze missies. Italië werkt hierbij ook nauw samen met de Libische kustwacht.

Europese grens- en kustwachtagentschap

Sinds 2016 bestaat er een Europese grens- en kustwacht, Frontex i. Sinds 2019 heeft de Europese grenswacht de bevoegdheid om, onder het gezag van de lidstaat waar ze aan werk zijn, langs de grens identiteitscontroles uit te voeren, personen te onderscheppen en toegang aan de buitengrenzen toe te staan of te weigeren. In 2027 moet Frontex de beschikking hebben over 10.000 eigen, goed uitgeruste, manschappen.

Zowel Frontex als de lidstaten kunnen voor hun operaties gebruik maken van het EU-grensbewakings­systeem, Eurosur i.

Aanpak mensensmokkel

Veel migranten betalen smokkelaars om ze over de grens te krijgen. In juli 2017 besloot de Raad om een reisverbod in te stellen tegen mensensmokkelaars en hun Europese banktegoeden te bevriezen. Daarnaast werd besloten om de export van materialen die kunnen worden gebruikt bij de mensensmokkel te beperken.

6.

Afspraken met derde landen

De Europese Unie zet steeds meer in op opvang in de regio en het verwerken van asielaanvragen buiten de Europese Unie.

Afrika

Migratie is een belangrijk onderdeel geworden van de relatie tussen de EU en Afrika. Dat doet de Unie door middel van zogeheten 'partnerschappen-op-maat'. Landen die meewerken kunnen extra geld en handelsvoordelen krijgen, en voor landen die juist niet meewerken kan bijvoorbeeld het visabeleid worden aangescherpt, of de samenwerking op landbouwgebied opgezegd.

Met een aantal West-Afrikaanse landen zijn afspraken gemaakt om de grensbewaking te verbeteren, mensensmokkel te bestrijden en de terugkeer van migranten zonder geldige asielaanvraag te versnellen, om het aantal asielzoekers in de EU af te laten nemen.

De Commissie deed in 2018 een voorstel om het investeren in Afrika door landen en de private sector te vergemakkelijken, om zo de economische groei van in Afrika te ondersteunen.

Samenwerking met Turkije

Turkije vangt miljoenen vluchtelingen op. De Turkse voorzieningen en opvangkampen worden door velen als slecht beschouwd. Om migranten te ontmoedigen de oversteek van Turkije naar Griekse eilanden te maken, maakten de Europese Unie en Turkije in maart 2016 afspraken, ook wel de 'Turkije-deal' genoemd. De Nederlandse Europarlementariër Kati Piri i onderhandelde namens het Europees Parlement met Turkije over de vluchtelingendeal. De deal kon rekenen op veel kritiek, niet in de laatste plaats van de Turkije-rapporteur zelf.

Samenwerking met Libië

Libië krijgt financiële steun voor wederopbouw en humanitaire hulp. In 2017 was er de Verklaring van Malta i; bestaande steun werd uitgebreid. Van 2016 tot 2019 hielp de EU om de Libische kust- en grenswacht met trainingen en materiaal.

De inspanningen van de EU hebben als doel om - samen met de Verenigde Naties - de politieke situatie in Libië te stabiliseren en te voorkomen dat de strijd telkens weer oplaait. Mensensmokkelaars profiteren nu van een gebrek aan gezag en orde.

Samenwerking met de westelijke Balkan

In 2019 sloot de EU een overeenkomst met Albanië, waarin werd afgesproken dat het Europees Grenswachtagentschap Frontex i zal assisteren bij het grensbeheer in dit land. Dit leidde in mei 2019 tot het eerste optreden van Frontex in een buurland, en niet-lidstaat, van de EU.

In mei 2020 heeft de Raad vergelijkbare overeenkomsten gesloten met Montenegro en Servië over samenwerking tussen deze landen en Frontex. Noord-Macedonië en Bosnië-Herzegovina volgden later. Zij zullen samenwerken om de grenzen van deze derde landen te beheren en illegale migratie te bestrijden aan de buitengrenzen van de EU.

Ontschepingsplatforms

In een poging de druk op met name Italië te verlichten stelden de Europese regeringsleiders in 2018 voor om zogenaamde 'ontschepingsplatforms' in Noord-Afrika plaatsen om Afrikanen die gered zijn gedurende oversteek terug te sturen. De Noord-Afrikaanse landen reageerden afwijzend, en de plannen zijn verder nooit uitgewerkt of uitgevoerd.

7.

Asielprocedures

De soms trage en complexe asielprocedures in de Europese Unie worden gezien als één van de redenen voor migranten om op illegale wijze de EU te bereiken.

De vernieuwing van de Europese asielprocedures zit al jarenlang in het slop. Op 6 april 2016 presenteerde de Europese commissie een mededeling i waarin een grondige hervorming van het Europese asielsysteem werd voorgesteld. Hier stonden onder andere voorstellen in voor een efficiëntere afhandeling van asielverzoeken en het verbeteren van legale mogelijkheden om de EU binnen te komen. In september 2018 kwam de Commissie wederom met voorstellen om asielaanvragen sneller te kunnen verwerken. De Commissie stelde voor asielprocedures te harmoniseren, ondersteund door een nieuw op te richten Europees asielagentschap. Ook deed de Commissie voorstellen voor het versnellen van de uitzettingsprocedures van migranten van wie de asielaanvraag is afgewezen.

De lidstaten konden opnieuw niet tot een akkoord komen.

Legale migratie

Met het vertragen van de hervorming van het asielbeleid in 2018 sneuvelden ook de plannen die de legale mogelijkheden om de EU binnen te komen efficiënter moesten maken. De Commissie besloot daarom in september 2018 een apart voorstel te doen om legale migratie te versterken. De kern van het voorstel draait om het aannemen van eerder gedane voorstellen voor een blauwe kaart voor hooggekwalificeerd personeel, en versterking van de samenwerking met derde landen om procedures aldaar beter te laten verlopen.

8.

Nationale maatregelen vluchtelingencrisis

Invoering grenscontroles

Als reactie op de stijging van het aantal asielzoekers in Europa stelden landen als Duitsland, Oostenrijk, Zweden, Noorwegen en Denemarken in 2015 tijdelijk grenscontroles in.

Het merendeel van de lidstaten van de Europese Unie is aangesloten bij het Verdrag van Schengen i, dat juist gericht is op het opheffen van de binnengrenzen. De verschillende nationale maatregelen en het gebrek aan onderlinge afstemming over dergelijke maatregelen leidden tot veel onenigheid binnen de Europese Unie.

De Europese Commissie stelde eind 2015 dat de maatregelen waren toegestaan, mits ze tijdelijk van aard zouden zijn, en alleen in uitzonderlijke situaties. In september 2017 werd, ondanks een morrende Commissie, besloten dat de tijdelijke grenscontroles tot 12 mei 2018 verlengd mochten worden. Er zijn echter nog steeds lidstaten die aan de grens controleren.

Bouw van hekken

Het grote aantal asielaanvragen in de afgelopen jaren heeft ertoe geleid dat sommige landen weer hekken bij hun grenzen hebben gebouwd. Dit was met name het geval in Hongarije, Kroatië, Servië, Noord-Macedonië en Slowakije.

Aanscherpen wetgeving

Verschillende EU-landen scherpen hun asielwetgeving aan om het land voor vluchtelingen onaantrekkelijker te maken. Denemarken nam zelfs bezittingen van boven de 10.000 Deense kronen (1335 euro) van migranten af als bijdrage voor hun opvang, hetgeen Denemarken op felle kritiek van de Europese Commissie en internationale mensenrechtenorganisaties kwam te staan.

9.

Meer informatie

Europa Nu

Andere websites